اخلاق سیاسی امام خمینی(ره)/ فضائل اخلاقی راه غلبه بر جنود شیطان

به گزارش خبرنگار مهر، متن زیر یادداشتی از علی اکبری معلم، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی است که از نظر می گذرد.

اندیشه سیاسی امام خمینی(ره) بر اساس الگوی تقسیم سه بُعدی اسلام به سه قسم فلسفه سیاسی، فقه سیاسی و اخلاق سیاسی تقسیم میxadشود. بُعد اخلاق سیاسی اندیشه امام به دلیل پرداختن به مباحث رابطه اخلاق و سیاست، ضرورت تهذیب نفس در موفقیت حاکمان و سعادت جامعه و تقدم اخلاق بر سیاست، از اهمیت خاصی برخوردار است.

بحث مربوط به اخلاق سیاسی را به دو قسم شاخصهxad های اخلاق سیاسی در بُعد فضایل و شاخصهxad های اخلاق سیاسی در بُعد رذایل، تقسیم کردیم و براساس اندیشه سیاسی امام به توضیح مختصر هر یک از آنها پرداخته و تأثیر آنها را بر انسان، جامعه و سیاست مورد بررسی قرار میxad دهیم.

شاخص xadهای اخلاق سیاسی در بُعد فضایل

از نظر امام انسان زمانی میxad تواند برجنود شیطانی غلبه نماید که از شاخص های فضیلت اخلاقی مانند ایمان، عدالت، توکل، تواضع، صداقت و زهد برخوردار باشد. در اینxadجا، با بهرهxad گیری از آثار و سیره عملی ایشان، به تبیین برخی از شاخصxad های مورد نظر میxad پردازیم.

ایمان از جنود عقل و از شاخصxad های اخلاق سیاسی است؛ چون موجب تزکیه نفس، اصلاحِ احوال و خالص شدن اعمال و سعادت میxad شود. ایمان برای همه بهxad ویژه برای صاحب منصبان و صاحبان قدرت سیاسی ضروری است. چون قدرت سیاسی در دست انسان بی ایمان مثل اسلحه در دست انسان دیوانه است؛ یعنی قدرت سیاسی در دست افراد بی ایمان، موجب سوء استفاده، فساد، تباهی، انحطاط و سقوط جامعه میxad شود.

بنابراین هر کسی که از ایمان بیشxadتری برخوردار است، صلاحیت بیشتری نیز برای کسب قدرت سیاسی دارد؛ چون ایمان است که موجب بهرهxad مندی از عقل در اداره جامعه و در نتیجه سبب انسجام، وحدت، ترقی و بالندگی جامعه و کشور میxad شود. ایمان، قلب مردم را نسبت به هم مهربان و فعالیتxad های آنان را در مسیر پیشرفت و تعالی قرار می دهد.

چون ایمان باعث هدایت انسان میxad شود و هدایت یافته خدا به نجوای شیطان گوش نمیxad کند و هر آنxadچه که سبب اختلاف و بدبینی شود، از آن پرهیز می xadنماید. ایمان، نور خدایی را در قلب و روح انسان زنده میxad کند و منور شده نور الهی، مصالح را از مفاسد تشخیص داده و به دام شیطان نمیxad افتد. پس اداره جامعه توسط زمامداران با ایمان، موجب وحدت، مهربانی، استفاده از تمامی امکانات برای حفظ منافع ملی و حقوق دیگران میxad شود.

امیدواری: رجاء و امیدواری از جنود عقل است. از نظر امام، رجاء از فطریات و مبدأ حصول آن، حسنxad ظن به خدای تعالی است. کسی که معرفت به سعه رحمت و بسط نعمت حق داشته و به آن ایمان دارد، حالت رجاء و امیدواری به او دست میxad دهد و همین معرفت، او را به تزکیه اعمال و تصفیه اخلاق و جدیت در اطاعت اوامر الهی دعوت می xadکند. افراد امیدوار نه تنها از عمل باز نمیxad مانند بلکه جدیت آنxadها بیش از دیگران است. امیدواری، انسان و جامعه را به نعمت و موفقیت میxad رساند. انسان امیدوار با جدیت و توکل به خدا، به رفع مشکلات خود و جامعه پرداخته و موجب سعادت و پیشرفت جامعه میxad شود. امید، از نشانهxad های انسان موفق و به تبع آن، از ویژگیxad های جامعه پویا و با سعادت است. چنین جامعه xadای دارای هویت منسجمی است و میxad تواند در برابر مشکلات و نفوذ بیگانگان مقاومت کند و با استقامت و پایداری خود، به اهدافش دست یابد.

عدالت: عدالت از شاخصxad های مهم اخلاق سیاسی به حساب میxad آید که رعایت آن، جامعه را از انحطاط و انسداد نجات میxad بخشد و موجب شکوفایی انسان و جامعه می شود. از نظر امام، عدالت عبارت است از حد وسط بین افراط و تفریط. عدالت از امّهات فضایل اخلاقی و بلکه عدالت مطلقه، تمام فضایل باطنی و ظاهری و روحی و قلبی و نفسی و جسمی است. به اعتقاد ایشان، عدالت خط مستقیم و سیر معتدل است و اعتدال حقیقی جز برای انسان کامل میسّر نیست.

از نظر وی، تعدیل قوای نفسانی از مهمات امور است که غفلت از آن، خسارت غیرقابل جبران است. انسان میxadتواند قوای سرکش خود را تعدیل کند و نفس چموش سرکش را در مهار عقل و شرع درآورد. بنابراین، اگر انسان و جامعه در خط مستقیم حرکت کنند و راه عدل و اعتدال را بپیمایند، به سعادت رهنمون خواهند شد.

رفق و مدارا: رفق از شاخصxad های اخلاق سیاسی و از جنود عقل است. رِفق به معنای مدارا و ملایمت است. از دیدگاه امام، این شاخصه در امور مادی و معنوی انسان دخالت دارد؛ در معاشرت؛ هدایت و ارشاد خلق و انجام امر به معروف و نهی از منکر. تحلیل امام از این حدیث که گفته است، «رفق میمنت دارد و خُرق و عُنف، شُوم است»، این است که شاید اشاره به بعض این امور باشد؛ مثلاً در انجام امور دنیایی آنxadطور که با رفق و مدارا ممکن است، انسان قلوب مردم را تصرّف کند و آنxadها را خاضع و رام کند، با شدت و عُنف ممکن نیست.

اگر کسی با شدت و سلطه، از انسان اطاعت کند، چون قلب او همراه نشود، انسان از خیانت او در امان نخواهد ماند؛ ولی رفق و دوستی، دل را رام میxad کند. با رام شدن دل، تمام قوای ظاهره و باطنه رام می شود و فتح قلوب از فتح ممالک بالاتر است. امام معتقد است، خدمتxad هایی که از روی صداقت و جانفشانیxad ها انجام میxad شود و حتی فتح ممالک نیز ناشی از فتح قلوب بوده است؛ مثل فتوحات اسلامی که در اثر فتح قلوب صورت گرفت.

بنابراین، این یک مسأله و درک عقلی است که باید برای پیشرفت امور و دستیابی به اهداف، از رفق و مدارا برخوردار باشیم. چون در ذائقه انسان، امر و نهی تلخ و ناگوار است و موجب تحریک غضب و عصبیت انسان میxadشود. بنابراین، آمر به معروف و ناهی از منکر بهxadویژه حاکمان بایستی این تلخی و ناگواری را با شیرینی بیان و رفق و مدارا و حُسن خُلق، جبران کنند؛ تا کلام و اوامرشان اثر کند و دل سختِ معصیتxadکار و شهروندان را نرم و رام نماید تا به آن عمل کنند. این نوع حکومت کردن از بهترین نوع حکومت است. که ریشه در قرآن و سنت داشته و اقتضای حکم عقل است.

تواضع: امام، تواضع و کِبر را از صفات نفسانی دانسته و در تعریف آن می فرماید: «تکبر اظهار کِبر کردن است و تواضع اظهار کوچکی کردن است.» به اعتقاد ایشان قلب انسان اگر عظمت و بزرگی کسی را ادراک کند، ناچار و از روی جبلت و فطرت( بدون اِعمال رَویه ) از او تعظیم میxadکند و در پیشگاه او سر کوچکی فرو می آورد و متواضع و فروتن می xadشود و به تبع این تواضع و فروتنی برای آن بزرگ، برای توابع و بستگان او نیز متواضع میxad شود.

پس انسان به حسب فطرت اصلیه غیرمحجوبه به احکام طبیعت، برای حق تعالی بالذات و برای مظاهر جمال و جلالِ او بالعرض، متواضع است و تواضع برای بندگان عین تواضع از حق است. در واقع امام، تواضع به خلق را عین تواضع به خدا میxad داند. اگر انسان نسبت به دیگران با حسن ظن رفتار کند و به خودش سوءظن پیدا کند و خود را همانxadطور که هست ببیند، بلکه نسبت به خود با نظر خورده xadگیری بنگرد، کم کم در نفس، حالت تذلیل و سرافکندگی پیدا میxad شود و خود را از دیگران کوچکxadتر میxad شمارد و این حالت، تواضع قلبی است که آثار آن در مُلک بدن که ظاهر شد، میxad گویند: تواضع کرد و متواضع شد.

با اصلاح نفس و ایجاد تواضع قلبی و ظاهر شدن آثار آن بر نفس، میxadتوانیم با استفاده از نظرات کارشناسان موافق و مخالف، از ثمرات ارزشمند تضارب آرا، عقل و خِرد جمعی برخوردار شویم و اشتباهات خود را به حداقل برسانیم و از جامعهxad ای سالم، أمن، همبسته و مؤفق برخوردار باشیم.

صداقت: از ویژگی و صفاتی که حضرت امام برای زمامداران و سیاستمداران ضروری میxadداند صداقت است. مفهوم صداقت در سیاست دارای معنای عام است که معانی ضمنی امانت، صمیمیت، ثبات و درستی را دربر میxadگیرد و رعایت آن موجب اصلاح جامعه میxadشود. به عبارت دیگر، صداقت در سیاست، به معنای راستگویی، رو راست بودن با مردم و پایبندی به پیمانxadها و امانتداری است. سیاستمدار صادق کسی است که از اعتماد مردم سوء استفاده نمیxadکند و از اعتراف به اشتباه هراسی ندارد.

در واقع، اعتراف به اشتباه از جلوهxadهای صداقت است. امام معتقد است اعتراف به خطا موجب میxadشود تا در نظر ملتxadها بزرگ شوید. این که گفتم باید بشود ولو این که کشور را به تباهی ببرد، از بزرگxadترین دیکتاتوریxadها است. از دیدگاه امام، اقرار به خطا، از کمال انسانی است و پافشاری در امر خطا، نقص و از شیطان است. پس، از فضیلتxadهای لازم برای دولتمردان صداقت است؛ تا بتواند جامعه را با راستگویی و امانتداری و با هدایت و راهنمایی به سوی سعادت به پیش ببرد.

ساده زیستی و زهد: ساده زیستی همان مفهوم زهد در فرهنگ اسلامی است؛ یعنی این که زهد یک حالت روحی و نوعی آزادگی درونی و تسط بر خویشتن و مدیریت احساسات خویش است. زاهد کسی است که وارستگی داشته و به داراییxad های خود تعلق خاطر نداشته و دلبسته آنxadها نمیxad باشد. امام که خود نمونه بارز انسان مهذّب، زاهد و ساده زیست در عصر حاضر بود، مدام مسئولان و صاحبان قدرت را به زهد و ساده زیستی دعوت میxadکرد و اتصاف زمامداران را به این شاخص مهم اخلاق سیاسی ضروری میxad دانست.

از نظر ایشان، زهد و ساده زیستی موجب قدرت روحی انسان میxad شود و میxad تواند در برابر ظلم و ستم و بی عدالتیxad ها بایستد و در قلوب مردم نفوذ کند و کارهای بزرگی را انجام دهد. کما این که غالب رهبران و انسانxad های بزرگ دنیا از این شاخصه برخوردار بودند. ایشان ایستادگی مرحوم مدرس را در مقابل رضاشاه ناشی از قدرت روحی و بیxad اعتنایی وی به مقام و امور دنیوی و داشتن زندگی زاهدانه و وارستگی او میxadداند و از مسؤولان می xadخواهد که سبک زندگی ساده پیامبر اکرم(ص) و مردان بزرگ تاریخ اسلام را نصب العین خود قرار دهند.

وی این شاخصه را برای علما ضروری دانسته و هشدار م یxadدهد: «...اگر روزی از نظر زندگی از مردم عادی بالاتر رفتید، بدانید که دیر یا زود مطرود م یxadشوید.» به نظر ایشان با زندگی اشرافی و مصرفی نمیxadتوان ارزشxadهای انسانی- اسلامی را حفظ کرد.»

شاخصxad های اخلاق سیاسی در بُعد رذایل

اینک برخی از مهمxadترین شاخص xadهای اخلاق سیاسی را در بُعد رذایل بهxad طور مختصر مورد بررسی قرار میxad دهیم.

ریا: امام در تعریف ریا میxad فرماید: «ریا عبارت است از نشان دادن و وانمود کردن چیزی از اعمال حسنه یا خصال پسندیده یا عقاید حقّه به مردم، برای منزلت پیدا کردن در قلوب آنxadها و اشتهار پیدا کردن پیش آنxadها به خوبی و صحت و امانت و دیانت بدون قصد صحیح الهی.» با توجه به تعریف ریا، فرد ریاکار، صلاحیت مناصب سیاسی و حکومتی را ندارد؛ چون کسی که رضایت مردم را نسبت به رضایت خدا ترجیح می دهد و از قدرت خدا غافل است و عزت و سربلندی و موفقیت خود را از مردم میxad بیند و به جای تکیه به خدا به خلق خدا تکیه میxad کند، لیاقت و ظرفیت تفضّل الهی را برای خدمت به خلق و اجرای قوانین الهی و برقراری نظام عادلانه اجتماعی ندارد.

حسد: حضرت امام در تعریف حسد میxad گوید: «حسد حالتی است نفسانی که صاحب آن، آرزو کند سلب کمال و نعمت متوهّمی را از غیر؛ چه آن نعمت را خود دارا باشد یا نه، و چه بخواهد به خودش برسد یا نه.» زمامدارِ حسود، دارای اسلحه قدرت و نفوذ است ولی با وجود حسادت، عقلش مغلوب هوای نفسانی و شیطان است و چنین فردی ممکن است برای حفظ خود، دست به هر کاری بزند. حسود با توجه به ویژگی آن و ضعف نفسxadاش، سبب تفرقه، هدر رفتن منابع و منافع عمومی و رکود جامعه خواهد شد.

چون حسد دارای اسبابی است که وجود آنxadها در حسود، مخرّب و ایمانxadسوز بوده و موجب خسارت در جامعه میxadشود. بدیهی است کسی که نسبت به دیگران دشمنی کند، تحمّل عزیز شدن دیگری را نداشته باشد، دوست داشته باشد نسبت به دیگران تکبّر بورزد، از داشتن نعمت در دیگران متعجب شده و بترسد که محدودیتی برای او ایجاد کند و شاید مانعی برای حفظ ریاست او شود و طینتی ناپاک داشته باشد که چشم دیدن شکوفایی دیگران را نداشته باشد، چنین فردی مریض و ناقص است و صلاحیت مناصب سیاسی اجتماعی به xadویژه زمامداری حکومت اسلامی را ندارد. چون جامعه حسود همxadافزایی ندارند و قدرت و تلاشxadهای مثبت همxadدیگر را خنثی میxad کنند، چنین جامعه xadای از پیشرفت باز میxad ایستد و عقب مانده خواهد شد.

نفاق و دورویی: امام در تعریف «دورویی» میxad فرماید: دورویی بین مسلمانان آن است که انسان ظاهر حال و صورت ظاهرش را به آنxadها طوری نمایش دهد که باطن قلب و سریرهxadاش به خلاف اوست؛ مثلاً در ظاهر نمایش دهد که من از اهل مودّت و محبت شما هستم و با شما صمیمیت و خلوص دارم و در باطن به خلاف آن باشد؛ و در نزد آنxadها معامله دوستی و محبت کند و در غیاب آنxadها، غیر آن باشد. «دو زبانی» آن است که با هر کس ملاقات کند از او تعریف کند و مدح نماید و یا اظهار دوستی و چاپلوسی کند و در غیاب او به تکذیب او و غیبتش قیام کند.

بنا بر این تفسیر، صفت اول، نفاقِ عملی است و صفت دوم، نفاق قولی است. این دو صفت از اظهر صفات و اخص خواص منافقان است. نفاق از رذایل نفسانیه و ملکات خبیثه است. رفتار شخص دورو و منافق، آلوده با دو رنگی، خودخواهی و خودپرستی است و در همه جا فقط به منافع شخصی خود فکر میxad کند. چنین فردی، صداقت، صمیمیت، همت و مردانگی را زیر پا میxadگذارد و از هیچ گونه فساد، قباحت و وقاحت پرهیز ندارد و از زمره بشریت و انسانیت دور شده و با شیاطین محشور است.

بدیهی است چنین افرادی نمیxadتوانند در مسیر اصلاح و بهبود امور جامعه مؤثر باشند. قوه تخریبی این دسته از افراد زمانی که دارای قدرت سیاسی و حکومتی باشند، چند برابر خواهد شد. حضورشان در مناصب حکومتی، بر هم زننده وحدت، آرامش و امنیت جامعه بوده و موجب از دست رفتن منافع ملی و انحطاط جامعه میxad شود.

غیبت: امام در تعریف این رذیله می نویسد: «غیبت در نظر فقها عبارت است از ذکر کردن انسان را [اعم از قول و کتابت] در حال غایب بودنش به چیزی که خوشایند نیست نسبت دادن آن را به سوی او از چیزهایی که پیش عرف مردم نقصان است به قصد انتقاص و مذمت او.» امام حکم شرعی غیبت را حرام دانسته و آنرا از ضروریات فقه برشمرده است. ایشان اجماع فقها را بر حرمت غیبت میxad داند. از نظر وی، غیبت از گناهان کبیره است. امام علاوه بر ضررهای فردی غیبت که موجب فساد ایمان، اخلاق، باطن و ظاهر، دنیا و آخرت و رسوایی میxad شود، معتقد است، غیبت دارای مفاسد اجتماعی نیز می xadباشد.

از ضررهای اجتماعی غیبت آن است که موجب فساد بنی الانسان و تخریب مدینه فاضله میxad شود؛ در حالی که از مقاصد بزرگ شرایع و انبیای عظام، اصلاح فرد و جامعه، توحید کلمه، توحید عقیده و تشکیل مدینه فاضله است و این مقصد بزرگ انجام نمیxad گیرد مگر در سایه وحدت نفوس و اتحاد و اخوّت و صداقت قلبی و صفای باطنی و ظاهری. در صورت اتحاد و وحدت بین مسلمین و مساعی آنxadها و خلوص نیت، در همه جا، دین خدا حاکم خواهد شد. اساساً مسلمانان مأمور به دوستی، وحدت و اخوّت هستند؛ ولی غیبت، اخوّت را پاره میxad کند و بین جمعیت، تفرقه ایجاد میxad نماید.

بنابراین در جمهوری اسلامی ایران لازم است همه افراد متنفذ، گروه xadهای سیاسی اجتماعی و همه عوامل جامعه پذیری بهxad ویژه حکومت، با رعایت دستورات الهی و پرهیز از رذایل اخلاقی و با اتصاف به فضایل اخلاقی، زمینه خدمت صادقانه به مردم، وحدت، سلامت و سعادت جامعه و پیشرفت کشور را فراهم سازند. از راه xadهای مهم پیشxadگیری از رذایل اخلاقی، فرهنگxadسازی و تقویت باورهای اسلامی از طریق خانواده، دستگاه آموزشی، رسانهxad ها بهxad ویژه صدا و سیما و مخصوصاً رعایت آداب و اخلاق اسلامی توسط زمامداران، روحانیون، معلمان و رسانهxad ها میxad باشد. همچنین از راهxadهای مؤثر، دقت در انتخاب و انتصاب مدیران، زمامداران و صاحب منصبان و نظارت جدی و مؤثر بر رفتار آنان و ضرورت توجه به شاخص های اخلاق سیاسی است.